Ruch Narodowy
Pierwszą organizacją, która zapoczątkowała proces kształtowania się nowoczesnego obozu narodowego była Liga Polska. Utworzył ją były powstaniec i członek Towarzystwa Demokratycznego Polskiego Zygmunt Miłkowski, znany także pod pseudonimem Teodor Tomasz Jeż. Inauguracyjne zebranie Ligi Polskiej odbyło się w sierpniu 1887 r. w zamku Hilfikon koło Zurychu w Szwajcarii.
Na ziemiach polskich głównym działaczem Ligi Polskiej był Zygmunt Balicki, który z polecenia Miłkowskiego utworzył tajny Związek Młodzieży Polskiej, zwany potocznie Zetem. Organizacja ta miała dostarczać kadr dla Ligi. W 1890 r. kierownictwo warszawskiego Zetu objął student biologii, Roman Dmowski.
Z inicjatywy Dmowskiego, 1 kwietnia 1893 r., działacze z Królestwa Polskiego wypowiedzieli posłuszeństwo Lidze Polskiej i utworzyli nową, tajną organizację – Ligę Narodową. Stało się to przy pełnej aprobacie komisarza Ligi Polskiej na zabór rosyjski, Jana Ludwika Popławskiego, który sam przystąpił do nowej organizacji. Oprócz narodowych demokratów do LN należeli również inni politycy oraz znani artyści i uczeni ( W. Reymont, K.H. Rostworowski, W. Tetmajer, J. Kasprowicz, G. Pawlikowski, J. Czekanowski i inni).
Dla kształtującej się ideologii narodowej fundamentalne znaczenie miały dwie książki: „Egoizm narodowy wobec etyki” Zygmunta Balickiego, oraz „Myśli nowoczesnego Polaka” Romana Dmowskiego. Trzecim wybitnym ideologiem endecji był Jan Ludwik Popławski, autor licznych artykułów. Od 1895 we Lwowie zaczął się ukazywać „Przegląd Wszechpolski”. W latach 1902 – 1905 pismo ukazywało się w Krakowie. W celu pozyskania Polaków dla idei narodowej, prowadzono szeroko zakrojoną akcję agitacyjną i werbunkową. Wydawano miesięcznik dla ludności wiejskiej pt. „Polak”, oraz utworzono Towarzystwo Oświaty Narodowej. Na Śląsku, gdzie budziła się polskość, narodowcy wydawali pismo „Górnoślązak”. W 1897 r. opublikowano pierwszy program Stronnictwa Demokratyczno – Narodowego. Chociaż nie inaugurował on działalności partii to dzięki niemu do obozu narodowego przylgnęła nazwa Narodowa Demokracja czyli endecja.
Wybuch wojny w 1914 roku zastał Dmowskiego w Niemczech, gdzie jako obywatel rosyjski został na krótko aresztowany. Po przybyciu do Petersburga Dmowski po raz pierwszy wytyczył przyszłą zachodnią granicę Polski. Wraz z działaczami Stronnictwa Polityki Realnej, narodowi demokraci utworzyli Komitet Narodowy Polski. Z inicjatywy endecji zaczęto również formować polskie oddziały wojskowe – Legion Puławskiego.
W 1917 roku praca Narodowych Demokratów skupiła się na organizowaniu oficjalnej politycznej reprezentacji Polski oraz formowaniu polskiej armii. W wyniku tych działań, w czerwcu 1917 r. Francja zgodziła się na utworzenie „autonomicznej Armii Polskiej”. Także w Rosji zaczęły powstawać Polskie Korpusy Wschodnie. 15 sierpnia 1917 r. utworzony został w Lozannie Komitet Narodowy Polski z siedzibą w Paryżu. Do jego głównych zadań należało reprezentowanie Polski wśród sprzymierzonych, opieka cywilna nad Polakami oraz zajmowanie się sprawami politycznymi Armii Polskiej. Prezesem KNP został Dmowski. Państwa ententy uznały oficjalnie Komitet, jako reprezentanta interesów polskich na arenie międzynarodowej. Działalność KNP zapewniła Polsce miejsce w zwycięskim obozie. Było to bardzo ważne, ponieważ działalność aktywistów na ziemiach polskich mogła doprowadzić do uznania Polski za sojusznika państw centralnych, w efekcie czego kraj nasz mógł by się nie odrodzić po I wojnie światowej.
Latem 1918 r. sformowano pierwszą polska dywizję. W sierpniu Naczelnym Wodzem Armii Polskiej we Francji, zwanej także Błękitną Armią, został gen. Józef Haller. Dmowski udał się także do Stanów Zjednoczonych, gdzie spotkał się z tamtejszą Polonią, oraz omówił z prezydentem Wilsonem przyszłe granice Polski.
18 stycznia rozpoczęła się konferencja pokojowa w Paryżu, na której Polskę reprezentowali Roman Dmowski i Ignacy Paderewski. Polska znalazła się wśród zwycięskich mocarstw, co było głównie zasługą obozu narodowego.
W marcu 1922 r. powstał Związek Akademicki – Młodzież Wszechpolska, organizacja o jednoznacznie narodowym profilu. W ramach MW zaczęło kształtować się pokolenie narodowców zwane potocznie „młodymi”. Przy ich poparciu w grudniu 1926 r. Dmowski utworzył nową organizację – Obóz Wielkiej Polski. Była to część planu Dmowskiego, reorganizacji obozu narodowego i przystosowania go do nowej sytuacji politycznej. Pierwotna koncepcja zakładała, że OWP będzie platformą współpracy dla polskich ugrupowań prawicowych. Większość partii, do których Dmowski skierował swoją ofertę odmówiła przystąpienia do OWP.
Po szykanach ze strony władz sanacyjnych i delegalizacji OWP, kolejnym etapem reorganizacji obozu narodowego było utworzenie nowej partii w miejsce ZLN. 29 czerwca 1928 r. odbyło się zebranie inauguracyjne Stronnictwa Narodowego.
2 stycznia 1939 r. zmarł Roman Dmowski. Tymczasem wpływy endecji rosły. Pod przywództwem „młodych” Stronnictwo Narodowe rozrosło się do tego stopnia, że w 1939 r., a więc w przeddzień wybuchu II wojny światowej, było największą partią opozycyjną, posiadającą największe wpływy w społeczeństwie polskim.
Czyn zbrojny polskiego Ruchu Narodowego z okresu II wojny światowej oraz lat powojennych
- Związek Jaszczurczy - polska konspiracyjna organizacja wojskowa obozu narodowego działająca w latach 1939 – 1942. Do głównych celów ZJ należała walka o niepodległość Rzeczypospolitej z Niemcami oraz sowiecka Rosją, zachowanie Kresów Wschodnich oraz oparcie granicy zachodniej o Odrę i Nysę Łużycką.
- Narodowa Organizacja Wojskowa (NOW) – konspiracyjne ugrupowanie zbrojne Stronnictwa Narodowego w czasie II wojny światowej. Powołana 13 X 1939 roku w Warszawie, podczas tajnego posiedzenia władz SN. W 1942 roku NOW liczyła ok. 80 tysięcy członków.
- Konfederacja Narodu – polska organizacja podziemna o charakterze polityczno-wojskowym działająca w latach 1940-1943. KN posiadała ambitny program geopolityczny oparty o wartości katolickie i narodowe, z silnym antykomunistycznym i antyhitlerowskim fundamencie.
- Narodowe Siły Zbrojne (NSZ) – najliczniejsza konspiracyjna organizacja polskiego Ruchu Narodowego. Powstały 20 IX 1942 roku w wyniku scalenia Związku Jaszczurczego oraz części NOW. Według historyków, w NSZ w czasie okupacji służyło ok. 100 tysięcy żołnierzy. NSZ prowadziły regularną walkę zarówno z hitlerowskim i sowieckim okupantem, jak i późniejszymi siłami aparatu komunistycznego.
- Narodowe Zjednoczenie Wojskowe (NZW) – powstała w 1944 roku podziemna organizacja wojskowa, powołana przez władze SN w celu zorganizowania dalszej walki zbrojnej w nowych warunkach (wkroczenie Armii Czerwonej). NZW podjęła czynną walkę z oddziałami NKWD, UB, KBW, MO oraz ORMO w obronie polskiej ludności cywilnej terroryzowanej przez nowego okupanta. Na terenie Podlasia i Mazowsza ostatni żołnierze NZW prowadzili akcje zbrojne do drugiej połowy lat 50’.
